Ders Marketi - Yaşamımızdaki Elektirik

Yaşamımızdaki Elektirik

Yaşamımızdaki Elektirik Konu Anlatımı

ELEKTRİK

İletken Maddeler:

Elektriği ileten maddelere iletken denir.

- Bütün metaller iyi iletkendir.

- Bakır ve alüminyum iletken olarak en çok kullanılan metallerdendir.

- Altın, gümüş, civa,çinko,alüminyum,nikel

-Metaller içinde en iyi iletken altın ve sonra gümüştür.

- İletkenlik özelliği en iyi olan metal altındır.

- Tuzlu su, limonlu su, deniz suyu, asitli su, maden suyu, sirke,

- Toprak, insan vücudu, kurşun kalem içi de iletkendir.

- Tahta ıslatılırsa iletken hale geçebilir.
-
İletkenler olmasaydı:

- Elektriği bir yerden başka yere taşıyamazdık.

- Elektrikli aletlerimizi çalıştıramazdık

Yalıtkan Maddeler:

Elektriği geçirmeyen maddelere yalıtkan denir. - Tahta, porselen, seramik, yağmur suyu, saf

su, şekerli su, ebonit çubuk,alkol, kauçuk, cam, plâstik, hava, kağıt, karton, yalıtkan

maddedir.

Yalıtkanlar olmasaydı:

- Elektriğe karşı kendimizi koruyamazdık.

- Yalıtkanlar elektriği kontrol etmemizi sağlar.

- Yangın çıkmasını önler.

Devre elemanları: Pil, ampul,anahtar, kablo.

Ampulün parlaklığı nelere bağlıdır:

- Devredeki pil sayısı arttıkça parlaklık artar.

- Devredeki ampul sayısı arttıkça parlaklık azalır.

- Devredeki pilin kutuplarının yer değiştirmesi ampulün parlaklığını etkilemez.

- Ampulün içindeki telin cinsi değişirse parlaklık da değişir.

DİRENÇ :

Maddelerin elektrik iletimine karşı gösterdiği zorluğa direnç denir. Direnci ölçen alete direnç

ölçer (ohm metre) denir. Direncin birimi ohm’dur. Ohm kısaca işareti ile gösterilir.

- Yalıtkanların direnci iletkenlere göre çok fazladır.

İletkenin Direnci Nelere Bağlıdır?

☻ iletkenin uzunluğuna,

☻ iletkenin cinsine

☻İletkenin kesit alanına bağlıdır(iletkenin inceliğine, kalınlığına).

REOSTA:Direnci değiştiren araca reosta denir.Bir iletkenin uzunluğunun değiştirilmesiyle

direnci değişebilir.. Reosta ile ampulün parlaklığını artırıp azaltabiliriz.

* Sürgü 2 yönünde hareket ettirilince, devredeki telin uzunluğu ve dolayısıyla direnci artar.

Parlaklık azalır.

* Sürgü 1 yönünde hareket ettirilince , iletken telin uzunluğu azalır.Devredeki direnç azalır,

akım artar, Parlaklık artar.

Şimşek: Atmosferde de rüzgarın etkisiyle bulutlar hem havayla hem de birbirleriyle temas

ederler. Bunun sonucunda da elektriklenirler. Elektrik yüklü bulutlar birbirlerine yeterince

yaklaşırsa birinden ötekine elektrik yükü boşalması olabilir. Bu olaya şimşek denir.

Yıldırım: Elektrik yüklü bulutlar yeryüzüne yeterince yaklaşırsa buluttan yere elektrik yükü

boşalması olur. Bu olaya da yıldırım denir.

Elektrik Çarpması Nedir?

Elektriğin canlı vücudundan toprağa geçmesi olayıdır.

İnsan vücudu iletken olduğundan elektrik çarpmaları kaçınılmazdır.

Elektrik çarpması prizler-elektrikli aletlerden kaynaklanan elektrik kaçakları, kablolarının

kopması ya da direklere tırmanılması, yıldırım düşmesi ile ortaya çıkabilir.

Vücuttan geçen elektrik akımları yüksek voltajdaysa, şok, kalp durması, solunum durması,

ölüm gibi sonuçlar doğurabilir.

Elektrik çarpmalarına karşı alınacak önlemler:

- Tornavida ve pense gibi aletlerin saplarının plastikle kaplı olması

- Elektrikli işlerle uğraşırken plastik ya da kauçuk eldiven giyilmesi

- Prizlere birden fazla elektrikli alet fişi takılmaması

- Prizlere ıslak elle dokunmamak

- Kablolarda kopukluk yada erime varsa büyüklerimize haber vermek

- Kabloların etrafının plastikle kaplanması

Elektrik Çarpmasının İlkyardımı

- Elektrik akımı şalterden kesilmeli,

- Çarpılan kişi yalıtkan bir cisim veya sopa ile itilmeli

- Yalıtkan eldiven kullanarak kişi itilebilir.

Elektrik Enerjisi Nasıl Taşınır

Doğada iki çeşit elektrik yükü vardır. Bunlar pozitif yani (+) artı ve negatif yani (-) eksi elektrik

yükleridir.

• Aynı cins elektrik yükleri birbirlerini iterler.

• Zıt elektrik yükleri birbirlerini çekerler.

2- Elektrik Akımının Oluşması :

Zıt elektrik yükü ile yüklü olan veya üzerinde biriken elektrik yüklerinin sayısı farklı olan iki cisim

iletken bir tel ile birbirlerine bağlandığında cisimlerden birinden diğerine elektrik yükü hareketi

olur. Elektrik yüklerinin hareketine elektrik akımı denir. Elektrik akımı, daima (–) yüklerin yani

elektronların hareketi sayesinde oluşur.

Elektrik akımının oluşabilmesi için iletken telin iki ucu arasındaki elektrik yüklerinin enerjilerinin

farklı olması gerekir. Elektrik akımının oluşması sırasında enerji, yüksek enerjili cisimden

(kutuptan) düşük enerjili cisme (kutba) doğru gerçekleşir.

Elektrik akımının sürekli olabilmesi için elektron hareketinin sürekli olması gerekir. Elektron

hareketini sürekli hale getirebilmek için elektrik enerjisi (elektron yani (–) elektrik yükü) üreten

kaynaklar kullanılır. Elektrik enerjisi (elektron yani (–) elektrik yükü) üreterek sürekli elektrik

akımının oluşmasını sağlayan kaynaklara elektrik akımı kaynağı veya güç kaynağı veya üreteç

denir. Pil, akümülatör, dinamo, jeneratör elektrik akımı kaynaklarıdır.

Pil, basit elektrik devrelerindeki yüklere elektriksel bir kuvvet uygulayarak yüklerin elektrik

enerjisi kazanmalarını ve bu enerjinin iletken tel boyunca iletilmesini sağlar. Bunun sonucunda

iletken teldeki elektrik yükleri arasında enerji aktarımına neden olur. Negatif elektrik yüklerinin

titreşim hareketleri sonucu yükler arasında gerçekleşen elektrik enerjisi aktarımına elektrik

akımı denir

.
Elektrik akımı, yüklerin akışı anlamına gelmez. Elektrik akımı, yüklerin titreşim hareketinin

sonucunda oluşur yani elektrik akımı yüklerin akışı sonucunda değil, yüklerin titreşim hareketi

sonucunda oluşur.

3- Elektrik Yüklerinin Akışı :

Zıt elektrik yükü ile yüklü olan yani (+) pozitif ve (-) negatif elektrik yükü ile yüklü olan iki cisim

iletken bir tel ile birbirlerine bağlandığında (-) negatif yüklü cisimden (+) pozitif yüklü cisme

doğru elektron akışı olur. İletken tel üzerinde elektronların akması sonucu elektrik akımı oluşur.

Elektrik akımı sayesinde de elektrik enerjisi oluşur.

Elektrik akımı oluşurken;

• Negatif (-) yüklü cisme negatif (-) kutup veya katot denir.

• Pozitif (+) yüklü cisme pozitif (+) kutup veya anot denir.

• Elektron akışının yönü negatif (-) kutuptan yani katottan pozitif (+) kutba yani anota

doğrudur.

• Elektrik akımının yönü pozitif (+) kutuptan yani anottan negatif (-) kutba yani katota

doğrudur.

4- Pil, Pil Çeşitleri ve Pillerin Özellikleri :

Kimyasal enerjiyi depolayan, gerektiğinde depoladığı kimyasal enerjiyi elektrik enerjisine

çeviren elektron yani (-) elektrik yükü üreten kaynaklara pil denir.

Pillerin; Volta pili, limon pili, Daniell pili, kuru pil (Leclanche pili) gibi çeşitleri vardır.

Bütün pillerde ortak olan bazı özellikler vardır. Bunlar;

• Bütün pillerde (+) ve (-) kutup bulunur.

• Bütün pillerde iki farklı cins metal kullanılır.

• Bütün pillerde elektrik akımını ileten yani elektronların geçişini sağlayan bir sıvı bulunur.

5- Basit Elektrik Devreleri :

Pil, pil yatağı, ampul, duy, anahtar ve bağlantı kablolarından oluşan devreye basit elektrik

devresi denir.

(Elektrik yüklerinin üretecin bir kutbundan çıkıp diğer kutbuna girmesini yani akışını sağlayan

düzeneğe basit elektrik devresi denir).

• Devredeki pil elektrik enerjisi üretir (yani elektrik yükü yani elektron kaynağıdır ve elektrik

akımının oluşmasını sağlar).

• Devredeki pil yatağı, pillerin devreye bağlanmasını sağlar.

• Devredeki iletken tel, elektrik enerjisinin (elektrik yüklerinin yani elektronların) akışını sağlar.

• Devredeki ampul, iletken telden elektrik enerjisinin (yani elektronların) geçtiğini ya da

geçmediğini (yani elektrik akımının oluşup oluşmadığını) gösterir.

• Devredeki duy, ampullerin devreye bağlanmasını sağlar.

• Devredeki anahtar, elektrik enerjisinin (yani elektrik yüklerinin yani elektronların) geçmesini

ya da geçmemesini sağlar.

Basit elektrik devrelerinde anahtar açıkken devreden elektrik enerjisi (elektrik yükleri yani

elektrik akımı) geçemez ve ampul yanmaz. Böyle devrelere açık devre denir.

Basit elektrik devrelerinde anahtar kapalı iken devreden elektrik enerjisi (elektrik yükleri yani

elektrik akımı) geçebilir ve ampul yanar. Böyle devrelere kapalı devre denir.

Basit elektrik devrelerinde elektrik akımının yönü, pilin dışında (+) kutuptan (-) kutba doğru,

pilin içinde ise (-) kutuptan (+) kutba doğrudur.

Basit elektrik devrelerinde elektronların akış yönü pilin dışında (-) kutuptan (+) kutba doğrudur.

6- Devre Elemanları ve Sembolleri :

Basit elektrik devresini oluşturan araçlara devre elemanı denir.

Devre Elemanının İsmi Devre Elemanının Sembolü

7- İletken ve Yalıtkan Maddeler :

a) İletken Maddeler :

Elektrik enerjisinin (elektrik yüklerinin yani elektronların) üzerinden serbestçe geçebildiği

(akabildiği) maddelere iletken maddeler denir.

(Elektrik akımını iletebilen maddelere iletken maddeler denir).

Metaller (altın, gümüş, bakır, demir, çinko, alüminyum), çivi, alüminyum folyo, tuzlu su, asitli

su, sirke (bazlı su, insan vücudu) iletken maddelerdir.

b) Yalıtkan Maddeler :

Elektrik enerjisinin (elektrik yüklerinin yani elektronların) üzerinden serbestçe geçemediği

(akamadığı) maddelere yalıtkan maddeler denir.

(Elektrik akımını iletemeyen maddelere yalıtkan maddeler denir).

Plastik, cam, tahta, hava, porselen, kauçuk, silgi, kâğıt, saf su, alkol, şekerli su, ebonit, mika,

teflon, bakalit yalıtkan maddelerdir.

NOT :

1- Elektrik enerjisini iletkenlerden az, yalıtkanlardan daha fazla iletebilen maddelere

yarı iletken maddeler denir. Silisyum, germanyum, karbon (kömür), bakır oksit yarı iletken

maddelerdir.

2- Elektrik enerjisini iletkenlerden daha iyi iletebilen maddelere süper iletken maddeler denir.

Altın, gümüş, platin süper iletken maddelerdir. (Süper iletkenler sıcaklık azaldığında direnç

küçüldüğü için elektrik akımını daha iyi iletirler).

3- Yalıtkan olan sıvılar, yüksek elektrik enerjisi altında iletken hale geçebilirler.

Gazların İletkenliği :

Katı ve sıvı haldeki maddeler iletken veya yalıtkan maddeler olabilirler. Gaz halindeki maddeler

ise normal şartlarda yalıtkan olmasına rağmen bazı özel durumlarda yani uygun şartlar

sağlandığında iletken hale geçebilirler. Gaz halindeki yüksek elektrik enerjisinde iletken hale

geçebilirler.

Hava, gaz halindeki bir maddedir ve normal şartlarda yalıtkandır. Ancak bazı durumlarda hava

da iletken hale geçebilir.

Şimşek ve yıldırım olayları elektrik enerjisi boşalmasıdır. Şimşek ve yıldırım olaylarında

normalde yalıtkan olan hava yüksek elektrik enerjisi sayesinde iletken hale gelir.

Aydınlatmada kullanılan flüoresan ve neon lambalar, gazların özel koşullarda (düşük basınçta

ve havasız ortamda) iletken hale gelmesinden yararlanılarak yapılmıştır.

NOT : 1- Benjamin Franklin, 1752 yılında yaptığı deneyde, fırtınalı bir havada ucuna metal bir

anahtar bağladığı uçurtmanın yükselmesini sağlayarak yıldırım çarpması sonucu anahtardan

kıvılcım çıkmasını sağladı. Bu sayede yıldırımın elektrik enerjisi boşalması olduğunu gösterdi.

9- Elektrik Enerjisinin Taşınması :

Farklı enerji türlerinden elektrik enerjisinin üretilmesini sağlayan kuruluşlara elektrik santrali

denir. Elektrik santrallerinin termik santral, hidro elektrik santrali, nükleer santral gibi çeşitleri

vardır. Bunun dışında rüzgâr enerjisi, güneş enerjisi ve jeotermal (termal su kaynakları) enerji

ile çalışan santraller de vardır.

Elektrik enerjisi, basit bir elektrik devresinde olduğu gibi elektrik santralinde başlayıp evlere,

işyerlerine kadar uzanan ve oradan tekrar santrale dönen kapalı bir devrede taşınır. Elektrik

enerjisi, kullanıldığı yerlere göre ışığa, sese, ısıya ve harekete dönüşür.

Elektrik santrallerinde üretilen elektrik enerjisinin kullanılacağı yerlere taşınmasını enerji nakil

hatları sağlar. Enerji nakil hatları, ya toprak altında bulunan iletken tellerden ya da çelik direkler

üzerinde bulunan iletken tellerden oluşur.

Enerji nakil hatlarında genelde bakır veya alüminyumdan yapılan iletken teller kullanılırken

demirden yapılan iletken teller kullanılmaz. Enerji nakil hatlarında demir gibi iletkenlerin

kullanılmamasının nedeni de bakır ve alüminyumun demire göre hem kolay işlenmesi hem de

daha kolay eğilip bükülmesidir. (Enerji nakil hatlarında genelde alüminyumdan yapılan iletken

teller kullanılır).

Enerji nakil hatlarında kullanılan çelik direkler iletkendir. Elektrik enerjisinin taşınması sırasında

iletken tellerin çelik direklere temas etmesi halinde elektrik enerjisi toprağa akar ve enerji kaybı

olur. İletken tellerin çelik direklere temas etmesini önlemek için bu tellerin direklere temas eden

kısımlarında cam, seramik gibi yalıtkan maddeler kullanılır.

10- Yalıtkan Maddelerin Elektrik Enerjisinin Tehlikelerine Karşı Kullanılması :

Maddeler elektrik enerjisini iletebilme özelliğine göre iletken ve yalıtkan maddeler olarak iki

grupta incelenirler. İletken maddeler elektrik enerjisinin taşınması için kullanılırken yalıtkan

maddeler de elektrik enerjisinin zararlı etkilerinden korunmak için kullanılırlar. Bunun için iletken

maddelere yalıtkan maddeler ile yalıtım yapılır. Yalıtım yapılırken en çok porselen, plastik,

bakalit ve kauçuk gibi yalıtkanlar kullanılır.

Günlük hayatta kullanılan elektrikli ev aletlerinin (ütü, televizyon, fırın, süpürge, bilgisayar,

müzik seti) çalışabilmesi için elektrik enerjisi gereklidir. Şehir şebekesinden evlere gelen,

evlerden de elektrikli ev aletlerinin içine giren elektrik enerjisinin zararlı etkilerinin önlenmesi için

elektrik enerjisini taşıyan iletken kablolar veya içerisinde elektrik enerjisi bulunan ev aletleri

yalıtkan maddeler ile kaplanmıştır. Bundan dolayı ev aletlerine rahatça dokunulabilir ve elektrik

enerjisinin zararlı etkilerinden korunulabilir. Ev aletlerindeki iletken kablolara dokunulması

halinde elektrik çarpması görülür ve bu da zararlı sonuçlar doğurabilir.

Ev aletleri kullanılırken;

• Yıpranmış kablolar yenileri ile değiştirilmelidir.

• Bir prize birden fazla fiş takılmamalıdır.

• Elektrik kablolarının yanında yanıcı ve ısıtıcı cihazlar kullanılmamalıdır.

• Elektrikli cihazlar tamir edilirken elektrik enerjisi kesilmelidir.

• Nemli ortamlarda elektrikli cihazlar kullanılmamalıdır.

• Bozulmuş prizler yenileri ile değiştirilmelidir.

NOT :

1- Fiş, duy, priz, kablo gibi araçların üzerindeki cam, seramik veya plastik gibi yalıtkan

maddeler elektrik enerjisinin zararlı etkilerinden korur.

2- Elektrik kablolarında elektrik enerjisinin taşındığı kısım metaldir yani iletkendir. Elektrik

kablolarının dış kısmı ise plastikle kaplanmıştır. Elektrik kablolarının üzerinin yalıtkan maddelerle

kaplanmasının nedeni ısı kaybını önlemek ve elektrik enerjisinin zararlı etkisini yok etmek

içindir.

3- Elektrikli cihazlarda yalıtkan olarak sert plastik, kablolarda ise yumuşak plastik kullanılır.

Kablolarda yumuşak plastiğin kullanılmasının nedeni esneme ve bükülebilme özelliğine sahip

olması ve kabloların kolay kullanılmasıdır.

4- Elektrik tellerinin bakır ya da alüminyumdan yapılıp demirden yapılmamasının

nedeni bakır ve alüminyumun iyi iletken olması, kolay işlenmesi kolay eğilip bükülmesidir.

5- Elektrik santrallerinde üretilen elektrik enerjisini yerleşim yerlerine taşıyan enerji nakil

hatlarında alüminyumdan yapılan iletken tellerin kullanılmasının nedeni hafif ve ucuz olmasıdır.

6- İletken kablolar kullanım amacına göre farklı kalınlıkta ve şekilde olabilirler. Bu kablolar

üzerinden geçen elektrik enerjisinin miktarında göre farklı teknikler ve malzemeler kullanılarak

yalıtılırlar.

7- Piller güvenli elektrik enerjisi kaynaklarıdır ve kullanımı sırasında zarar vermezler.

8- Şehir elektriği yüksek elektrik enerjisine sahiptir ve kullanırken dikkatli olunmalıdır.

< Önceki

[ Geri ]